Het schoolsysteem transformeren: van een prestatiecultuur naar een ontwikkelingscultuur

Laatst bijgewerkt: 3 februari 2026

De afgelopen jaren heb ik veel gesprekken gevoerd over mentale gezondheid en prestatiedruk. Deze blog vind ik extra belangrijk, omdat het gaat over inzichten die voortkomen uit co creatie met jongeren. Jongeren, Like Charlie, De Gezonde Generatie, MIND en andere partijen hebben samen gewerkt aan randvoorwaarden voor een mentaal gezonde leeromgeving.

Die randvoorwaarden vormen een bodemplaat voor initiatieven in het onderwijs die zich richten op mentaal welzijn. En tegelijk is er een belangrijke nuance: prestatiedruk komt niet alleen door school. Het is een mix van maatschappij, verwachtingen, social media, toekomststress en hoe we succes definiëren.

Dergelijke onderwerpen komen ook terug op de kleding bij Like Charlie. Bekijk alle verhaalprints op T shirts: https://www.likecharlieclothing.com/collections/t-shirts.

Prestatiedruk in cijfers

Schooldruk is in de afgelopen decennia sterk toegenomen. In 2001 gaf 16 procent van de jongeren in het voortgezet onderwijs aan (nogal) veel druk te ervaren door schoolwerk. In 2021 is dit 45 procent.
https://www.scp.nl/publicaties-scp/2022/09/gezondheid-en-welzijn-van-jongeren-in-nederland---hbsc-2021
Aanvullende toelichting vanuit het onderwijsveld:
https://www.vo-raad.nl/nieuws/verslechtering-mentale-gezondheid-jongeren-en-toename-schooldruk

Dat betekent niet dat school de enige oorzaak is. Maar het laat wel zien dat het onderwerp urgent blijft.

Wat zien jongeren als randvoorwaarden voor een mentaal gezonde leeromgeving

Tijdens drie co creatiesessies hebben jongeren uit 52 aanbevelingen een top 5 gekozen als prioriteit voor een mentaal gezonde leeromgeving. Deze top 5 wordt ook gedeeld binnen De Gezonde Generatie.
https://www.gezondegeneratie.nl/wp-content/uploads/2023/06/23-03-22-Infographic-Big-5-V8-unicef.pdf

De Big 5, in de woorden van jongeren, samengevat:

1. Zie mij als persoon en niet alleen mijn cijfers

2. Ondersteun onze leerkrachten om een goede vertrouwenspersoon voor ons te kunnen zijn

3. Leer ons over onze mentale en fysieke gezondheid

4. Zet binnen het onderwijs structureel in op ons mentaal welbevinden

5. Je authentieke zelf kunnen zijn, offline en online

Wat ik daar sterk aan vind: het gaat niet om minder ambitie. Het gaat om een andere definitie van succes. Meer ontwikkeling, meer ruimte voor fouten, meer aandacht voor wie iemand is. Het moet anders. Vanuit die gedachten ben ik ook Like Charlie begonnen. Lees ons verhaal en wie Charlie is: https://www.likecharlieclothing.com/pages/het-verhaal.

Wat de samenleving erover denkt

De Samenwerkende GezondheidsFondsen publiceerden een rapportage over hoe Nederlanders prestatiedruk bij jongeren zien, inclusief de rol van onderwijs en de bredere context. Daarin staat ook dat het onderwijs niet als eerste oorzaak wordt genoemd, maar dat een meerderheid prestatiedruk in het voortgezet onderwijs en in mbo hbo wo als (zeer) ongezond ervaart.
Volledig rapport:
https://www.gezondegeneratie.nl/wp-content/uploads/2023/06/33067.-SGF-Inzicht-in-prestatiedruk-rapportage-5-december-2022-2.pdf

Vier oplossingsrichtingen die verder onderzocht en toegepast kunnen worden

In de rapportage en de gesprekken met jongeren komen vier richtingen telkens terug. Ik zet ze hieronder neer, met meteen praktische voorbeelden.

1) Minder nadruk op presteren in de maatschappij

Wat dit kan betekenen:

• waarderen van groei, inzet, creativiteit en praktijkvaardigheden, niet alleen cijfers

• realistischer praten over succes, omwegen en falen

• ouders, scholen en werkgevers die minder vergelijken en meer begeleiden

2) Minder druk en afleiding door social media en mobieltjes

Wat dit kan betekenen:

• duidelijke schoolafspraken over telefoonmomenten

• leerlingen leren hoe algoritmes werken en wat vergelijking met je doet

• aandacht voor rust, focus en slaap als basis

3) Jongeren leren omgaan met prestatiedruk

Wat dit kan betekenen:

• skills zoals plannen, grenzen aangeven, stressregulatie, omgaan met fouten

• normale gesprekken over spanning, faalangst en perfectionisme

• een veilige cultuur waar je vragen durft te stellen

4) Meer aandacht voor sociaal emotionele vaardigheden in het onderwijs

Wat dit kan betekenen:

• structureel werken aan sociale veiligheid en groepsdynamiek

• reflectie, samenwerking, communiceren, omgaan met emoties

• minder alleen toetsen, meer formatieve feedback en groei gesprekken

Van prestatiecultuur naar ontwikkelingscultuur, zo kan dat er in het echt uitzien

Een ontwikkelingscultuur is niet soft. Het is slim. Het richt zich op leren op lange termijn.

Vijf ideeën die scholen vaak direct kunnen testen:

1. Meer feedback op proces en strategie, minder focus op het cijfer als eindpunt

2. Meer ruimte om fouten te maken en daarvan te leren

3. Mentortijd die echt gaat over welzijn, verbinding en toekomstperspectief

4. Betere ondersteuning van docenten, zodat zij ook overeind blijven

5. Meer waardering voor verschillende routes, inclusief praktijkonderwijs en vakmanschap

Wat dit met Like Charlie te maken heeft

Like Charlie is er om mentale gezondheid bespreekbaar te maken en open gesprekken te stimuleren. Juist op school wordt de basis gelegd voor hoe je naar jezelf kijkt. Ben ik alleen mijn prestaties, of ben ik een mens met talenten, grenzen en groei.

Ontdek het vragenspel om open gesprekken te stimuleren:
https://www.likecharlieclothing.com/collections/vragenspellen

Workshops of een gesprek op school? We hebben hier nog geen vaste pagina voor. Mail naar management@likecharlieclothing.com.

FAQ

Is prestatiedruk alleen een schoolprobleem

Nee. Het is vaak een mix van maatschappij, verwachtingen, toekomststress, social media en onderwijs. Maar school is wel een plek waar je veel uren bent en waar druk zich kan opstapelen.

Wat is de eerste stap richting een ontwikkelingscultuur

Maak succes breder dan cijfers. Laat leerlingen ervaren dat groei telt, en dat fouten maken mag.

Wat kunnen ouders doen

Minder vergelijken, meer vragen hoe iemand zich voelt, en waarderen van inzet en ontwikkeling, niet alleen uitkomsten.

Waar kan ik meer lezen over deze inzichten

De Big 5 mentaal gezonde leeromgeving en de SGF rapportage geven een goede basis.

Bronnen

Samenwerkende GezondheidsFondsen, Inzicht in prestatiedruk door het Nederlandse publiek, rapportage
https://www.gezondegeneratie.nl/wp-content/uploads/2023/06/33067.-SGF-Inzicht-in-prestatiedruk-rapportage-5-december-2022-2.pdf

Big 5 mentaal gezonde leeromgeving, co creatie met jongeren
https://www.gezondegeneratie.nl/wp-content/uploads/2023/06/23-03-22-Infographic-Big-5-V8-unicef.pdf

HBSC 2021, cijfers schooldruk 2001 tot 2021
https://www.scp.nl/publicaties-scp/2022/09/gezondheid-en-welzijn-van-jongeren-in-nederland---hbsc-2021